Τι είναι η κεντρική τράπεζα και γιατί επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία;
Στα προηγούμενα μαθήματα έχουμε αναφέρει πολλές φορές την κεντρική τράπεζα.
Είδαμε ότι μπορεί να αυξάνει ή να μειώνει βασικά επιτόκια, ότι παρακολουθεί τον πληθωρισμό και την οικονομική δραστηριότητα και ότι οι αποφάσεις της μπορούν να επηρεάσουν τον δανεισμό, την κατανάλωση, τις επενδύσεις και τις χρηματοπιστωτικές αγορές.
Τώρα ήρθε η στιγμή να καταλάβουμε τι ακριβώς είναι.
Τι είναι μια κεντρική τράπεζα;
Η κεντρική τράπεζα είναι ένας ιδιαίτερος δημόσιος θεσμός που βρίσκεται στον πυρήνα του νομισματικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος μιας χώρας ή μιας νομισματικής ένωσης.
Δεν λειτουργεί όπως μια συνηθισμένη τράπεζα στην οποία πηγαίνουμε για να ανοίξουμε έναν λογαριασμό ή να πάρουμε ένα στεγαστικό δάνειο.
Οι αρμοδιότητές της διαφέρουν ανάλογα με το θεσμικό πλαίσιο, αλλά συνήθως περιλαμβάνουν λειτουργίες όπως:
- άσκηση νομισματικής πολιτικής,
- διατήρηση της σταθερότητας των τιμών ή άλλων στόχων που προβλέπει η εντολή της,
- έκδοση ή διαχείριση του νομίσματος,
- παροχή ρευστότητας στο τραπεζικό σύστημα,
- διαχείριση συναλλαγματικών διαθεσίμων,
- συμμετοχή στη διατήρηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας,
- και, σε ορισμένα συστήματα, εποπτεία τραπεζών.
Δεν έχουν όλες οι κεντρικές τράπεζες ακριβώς τις ίδιες αρμοδιότητες.
Κεντρική τράπεζα και εμπορική τράπεζα δεν είναι το ίδιο
Ας ξεχωρίσουμε πρώτα αυτή τη βασική διαφορά.
Μια εμπορική τράπεζα εξυπηρετεί ιδιώτες και επιχειρήσεις.
Μπορεί να προσφέρει:
- τραπεζικούς λογαριασμούς,
- καταθέσεις,
- στεγαστικά δάνεια,
- επιχειρηματικά δάνεια,
- κάρτες,
- μεταφορές χρημάτων,
- άλλες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες.
Η κεντρική τράπεζα, αντίθετα, βρίσκεται ένα επίπεδο πιο πάνω στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Οι εμπορικές τράπεζες μπορούν να διατηρούν λογαριασμούς και αποθεματικά στην κεντρική τράπεζα και να πραγματοποιούν μεταξύ τους διακανονισμούς μέσω του συστήματος της κεντρικής τράπεζας.
Άρα, σε πολύ απλοποιημένη μορφή:
Πολίτες και επιχειρήσεις ↔ Εμπορικές τράπεζες ↔ Κεντρική τράπεζα
Η πραγματική δομή είναι πιο σύνθετη, αλλά αυτή η εικόνα είναι μια καλή αρχή.
Παραδείγματα κεντρικών τραπεζών
Στην ευρωζώνη υπάρχει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα — ΕΚΤ (ECB).
Η ΕΚΤ βρίσκεται στο κέντρο του Ευρωσυστήματος, στο οποίο συμμετέχουν και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες των χωρών που χρησιμοποιούν το ευρώ.
Στην Ελλάδα υπάρχει η Τράπεζα της Ελλάδος, η οποία αποτελεί μέρος του Ευρωσυστήματος.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει το Federal Reserve System, γνωστό συνήθως ως Fed.
Αργότερα θα εξετάσουμε πιο αναλυτικά την ΕΚΤ και τη Fed, επειδή οι αποφάσεις τους παρακολουθούνται στενά από τις διεθνείς αγορές.
Ποιος είναι ο βασικός στόχος μιας κεντρικής τράπεζας;
Δεν έχουν όλες οι κεντρικές τράπεζες ακριβώς την ίδια εντολή.
Για παράδειγμα, η ΕΚΤ έχει ως πρωταρχικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών.
Η Federal Reserve των ΗΠΑ έχει διαφορετικά διατυπωμένη εντολή, η οποία περιλαμβάνει στόχους σχετικά με τη μέγιστη απασχόληση και τη σταθερότητα των τιμών, μαζί με τον στόχο των μέτριων μακροπρόθεσμων επιτοκίων.
Γι’ αυτό, όταν μελετάμε μια συγκεκριμένη κεντρική τράπεζα, πρέπει να γνωρίζουμε ποια είναι η επίσημη εντολή της.
Γιατί η σταθερότητα των τιμών είναι τόσο σημαντική;
Θυμηθείτε το μάθημα για τον πληθωρισμό.
Αν οι τιμές αυξάνονται πολύ γρήγορα για μεγάλο χρονικό διάστημα, η αγοραστική δύναμη του χρήματος μειώνεται.
Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται περισσότερο να σχεδιάσουν το μέλλον.
Από την άλλη πλευρά, μια επίμονη γενικευμένη πτώση των τιμών μπορεί επίσης να δημιουργήσει προβλήματα, ιδιαίτερα όταν συνδέεται με αδύναμη ζήτηση, χαμηλότερα εισοδήματα και υψηλό πραγματικό βάρος χρέους.
Γι’ αυτό η σταθερότητα των τιμών αποτελεί κεντρικό στοιχείο της νομισματικής πολιτικής.
Το σημαντικότερο εργαλείο: τα επιτόκια
Έχουμε ήδη μάθει ότι οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να επηρεάζουν τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια μέσω των επιτοκίων πολιτικής και των εργαλείων τους.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η κεντρική τράπεζα καθορίζει απευθείας το επιτόκιο κάθε στεγαστικού, καταναλωτικού ή επιχειρηματικού δανείου.
Η διαδικασία είναι πιο έμμεση.
Ας δούμε τη βασική αλυσίδα:
Κεντρική τράπεζα
↓
Επιτόκια πολιτικής και συνθήκες ρευστότητας
↓
Επιτόκια στη χρηματαγορά και κόστος χρηματοδότησης
↓
Τραπεζικά επιτόκια και ευρύτερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες
↓
Δανεισμός – κατανάλωση – επενδύσεις
↓
Οικονομική δραστηριότητα και πληθωρισμός
Αυτός ο μηχανισμός ονομάζεται γενικότερα μηχανισμός μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής.
Τι συμβαίνει όταν αυξάνονται τα επιτόκια;
Ας υποθέσουμε ότι ο πληθωρισμός βρίσκεται πολύ πάνω από τον στόχο της κεντρικής τράπεζας και υπάρχουν ισχυρές πληθωριστικές πιέσεις.
Η κεντρική τράπεζα μπορεί να αυξήσει τα επιτόκια πολιτικής.
Σταδιακά μπορεί να ακολουθήσουν:
ακριβότερος δανεισμός
↓
μικρότερη ζήτηση για ορισμένα δάνεια
↓
περιορισμός ορισμένων αγορών και επενδύσεων
↓
ασθενέστερη συνολική ζήτηση
↓
μικρότερες πληθωριστικές πιέσεις
Αυτό δεν συμβαίνει αμέσως ούτε με τον ίδιο τρόπο σε κάθε οικονομία.
Η νομισματική πολιτική χρειάζεται χρόνο για να μεταδοθεί.
Τι συμβαίνει όταν μειώνονται τα επιτόκια;
Ας υποθέσουμε τώρα ότι η οικονομία είναι αδύναμη και οι πληθωριστικές συνθήκες επιτρέπουν χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής.
Η κεντρική τράπεζα μπορεί να μειώσει τα επιτόκια.
Σε γενικές γραμμές μπορεί να έχουμε:
χαμηλότερα επιτόκια πολιτικής
↓
ευνοϊκότερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες
↓
φθηνότερη χρηματοδότηση σε μέρος της οικονομίας
↓
μεγαλύτερη κατανάλωση και επενδύσεις
↓
ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας
Η πραγματικότητα, βέβαια, είναι πιο σύνθετη.
Αν οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά φοβούνται πολύ για το μέλλον, μπορεί να μη θέλουν να δανειστούν ακόμη και αν τα επιτόκια είναι χαμηλά.
Άρα η κεντρική τράπεζα μπορεί να επηρεάζει τις συνθήκες χρηματοδότησης, αλλά δεν μπορεί να αναγκάσει κάποιον να δανειστεί ή να επενδύσει.
Οι τράπεζες κρατούν χρήματα στην κεντρική τράπεζα;
Ναι.
Οι εμπορικές τράπεζες διατηρούν αποθεματικά στην κεντρική τράπεζα.
Αυτά τα αποθεματικά είναι διαφορετικά από τα χρήματα που βλέπει ένας ιδιώτης στον προσωπικό του τραπεζικό λογαριασμό.
Χρησιμοποιούνται μεταξύ άλλων για διακανονισμούς πληρωμών μεταξύ τραπεζών και για την εκπλήρωση σχετικών απαιτήσεων του συστήματος.
Ας δούμε ένα απλοποιημένο παράδειγμα.
Ένας πελάτης της Τράπεζας Α στέλνει:
1.000 €
σε έναν πελάτη της Τράπεζας Β.
Στον τραπεζικό μηχανισμό δεν αλλάζουν απλώς δύο αριθμοί στους λογαριασμούς των πελατών.
Χρειάζεται επίσης να πραγματοποιηθεί διακανονισμός μεταξύ των δύο τραπεζών.
Τα αποθεματικά στην κεντρική τράπεζα αποτελούν βασικό μέρος αυτού του συστήματος.
Η κεντρική τράπεζα μπορεί να παρέχει ρευστότητα
Μια ακόμη σημαντική λειτουργία είναι η παροχή ρευστότητας στο τραπεζικό σύστημα.
Αν μια τράπεζα αντιμετωπίζει προσωρινές ανάγκες ρευστότητας και πληροί τους σχετικούς όρους, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αποκτήσει χρηματοδότηση μέσω μηχανισμών της κεντρικής τράπεζας, συνήθως έναντι κατάλληλων εξασφαλίσεων.
Σε περιόδους σοβαρής χρηματοπιστωτικής πίεσης αυτή η λειτουργία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα σημαντική.
Εδώ συναντάμε και την έννοια του:
lender of last resort — δανειστή έσχατης ανάγκης.
Η βασική ιδέα είναι ότι μια κεντρική τράπεζα μπορεί, υπό συγκεκριμένους κανόνες και προϋποθέσεις, να παρέχει ρευστότητα όταν η κανονική χρηματοδότηση της αγοράς έχει διαταραχθεί σοβαρά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε προβληματική τράπεζα διασώζεται αυτόματα.
Η έλλειψη ρευστότητας και η αφερεγγυότητα είναι διαφορετικά προβλήματα.
Ρευστότητα και φερεγγυότητα: μια σημαντική διάκριση
Ας υποθέσουμε ότι μια τράπεζα έχει περιουσιακά στοιχεία μεγάλης αξίας, αλλά χρειάζεται άμεσα μετρητά για να καλύψει πληρωμές.
Μπορεί να αντιμετωπίζει πρόβλημα ρευστότητας.
Δηλαδή διαθέτει περιουσιακά στοιχεία, αλλά δεν έχει αρκετά άμεσα διαθέσιμα μέσα πληρωμής τη συγκεκριμένη στιγμή.
Αν όμως η συνολική αξία των περιουσιακών στοιχείων της είναι ανεπαρκής σε σχέση με τις υποχρεώσεις της, τότε μπορεί να υπάρχει βαθύτερο πρόβλημα φερεγγυότητας.
Με απλά λόγια:
Ρευστότητα → μπορώ να πληρώσω εγκαίρως;
Φερεγγυότητα → η οικονομική μου θέση επαρκεί συνολικά για τις υποχρεώσεις μου;
Οι δύο έννοιες συνδέονται, αλλά δεν είναι ίδιες.
Είναι η κεντρική τράπεζα ανεξάρτητη από την κυβέρνηση;
Σε πολλές σύγχρονες οικονομίες οι κεντρικές τράπεζες διαθέτουν σημαντικό βαθμό θεσμικής ανεξαρτησίας κατά την άσκηση της νομισματικής πολιτικής.
Ο λόγος είναι ότι οι αποφάσεις για τη νομισματική πολιτική επιδιώκεται να λαμβάνονται με βάση την επίσημη εντολή της κεντρικής τράπεζας και όχι τις βραχυπρόθεσμες πολιτικές ανάγκες μιας κυβέρνησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κεντρική τράπεζα βρίσκεται «έξω από το κράτος» ή ότι λειτουργεί χωρίς κανόνες.
Οι αρμοδιότητες, οι στόχοι και οι μηχανισμοί λογοδοσίας της καθορίζονται από το αντίστοιχο θεσμικό και νομικό πλαίσιο.
Μπορεί η κεντρική τράπεζα απλώς να «τυπώσει χρήμα»;
Εδώ αρχίζει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της οικονομίας.
Στις καθημερινές συζητήσεις ακούμε συχνά:
«Η κεντρική τράπεζα τύπωσε χρήμα.»
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Στη σύγχρονη οικονομία μεγάλο μέρος του χρήματος δεν βρίσκεται σε χαρτονομίσματα.
Υπάρχει ηλεκτρονικά μέσα στο τραπεζικό σύστημα.
Οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να δημιουργούν χρήμα κεντρικής τράπεζας, όπως τραπεζικά αποθεματικά, μέσω των πράξεών τους.
Οι εμπορικές τράπεζες, από την άλλη πλευρά, μπορούν να δημιουργούν τραπεζικές καταθέσεις όταν χορηγούν νέα δάνεια.
Άρα η δημιουργία χρήματος δεν είναι απλώς μια μηχανή που τυπώνει χαρτονομίσματα.
Υπάρχουν διαφορετικές μορφές χρήματος και διαφορετικοί μηχανισμοί δημιουργίας τους.
Αυτό θα το εξετάσουμε αναλυτικά σε ξεχωριστό μάθημα.
Η κεντρική τράπεζα και οι χρηματοπιστωτικές αγορές
Οι αποφάσεις των μεγάλων κεντρικών τραπεζών παρακολουθούνται στενά από τις αγορές.
Γιατί;
Επειδή τα επιτόκια και οι προσδοκίες για τη μελλοντική νομισματική πολιτική μπορούν να επηρεάσουν:
- τα κρατικά ομόλογα,
- τις μετοχές,
- τις συναλλαγματικές ισοτιμίες,
- το κόστος δανεισμού,
- τις τιμές πολλών περιουσιακών στοιχείων,
- και, έμμεσα, αγορές υψηλότερου κινδύνου όπως τα κρυπτονομίσματα.
Γι’ αυτό οι επενδυτές δεν κοιτάζουν μόνο:
«Τι έκανε σήμερα η κεντρική τράπεζα;»
Κοιτάζουν επίσης:
«Τι πιστεύουμε ότι θα κάνει στο μέλλον;»
Γιατί οι αγορές μπορεί να αντιδράσουν ακόμη και όταν τα επιτόκια δεν αλλάζουν;
Φανταστείτε ότι όλοι περιμένουν πως η κεντρική τράπεζα θα κρατήσει τα επιτόκια σταθερά.
Η απόφαση ανακοινώνεται:
Τα επιτόκια παραμένουν αμετάβλητα.
Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει λόγος να κινηθούν οι αγορές.
Όμως μαζί με την απόφαση δημοσιεύεται μια ανακοίνωση και ακολουθούν δηλώσεις.
Αν η κεντρική τράπεζα αφήσει να εννοηθεί ότι ο πληθωρισμός παραμένει ανησυχητικός και τα επιτόκια ίσως χρειαστεί να παραμείνουν υψηλά για περισσότερο διάστημα, οι προσδοκίες αλλάζουν.
Και οι αγορές μπορούν να αντιδράσουν αμέσως.
Άρα δεν έχει σημασία μόνο:
η σημερινή απόφαση.
Έχουν σημασία επίσης:
οι προσδοκίες για τις επόμενες αποφάσεις.
Αυτή η ιδέα θα είναι εξαιρετικά σημαντική αργότερα όταν μάθουμε να διαβάζουμε οικονομικές ανακοινώσεις και να καταλαβαίνουμε τις αντιδράσεις των αγορών.
Ένα πρακτικό παράδειγμα
Ας ενώσουμε τώρα όσα μάθαμε.
Ο πληθωρισμός βρίσκεται αρκετά πάνω από τον στόχο της κεντρικής τράπεζας.
Η οικονομική δραστηριότητα παραμένει σχετικά ισχυρή.
Η κεντρική τράπεζα φοβάται ότι οι πληθωριστικές πιέσεις θα επιμείνουν.
Αποφασίζει λοιπόν να αυξήσει τα επιτόκια.
Σταδιακά:
ο δανεισμός γίνεται ακριβότερος
↓
ένα νοικοκυριό μπορεί να αναβάλει την αγορά κατοικίας
↓
μια επιχείρηση μπορεί να αναβάλει μια επένδυση
↓
η συνολική ζήτηση αρχίζει να περιορίζεται
↓
οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν μικρότερη πίεση από την πλευρά της ζήτησης
↓
με τον χρόνο οι πληθωριστικές πιέσεις μπορεί να υποχωρήσουν.
Αν αργότερα ο πληθωρισμός αποκλιμακωθεί σημαντικά και η οικονομική δραστηριότητα αποδυναμωθεί, η κεντρική τράπεζα μπορεί να εξετάσει χαλάρωση της πολιτικής της.
Έτσι αρχίζουμε να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα:
Πληθωρισμός → Κεντρική τράπεζα → Επιτόκια → Χρηματοπιστωτικές συνθήκες → Κατανάλωση και επενδύσεις → Οικονομική δραστηριότητα → Απασχόληση και τιμές
Δεν είναι μια μηχανική αλυσίδα όπου κάθε βήμα συμβαίνει πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Είναι όμως ένας από τους βασικότερους μηχανισμούς που πρέπει να κατανοήσουμε για να διαβάζουμε σωστά την οικονομία.
Μια γρήγορη ανακεφαλαίωση
| Έννοια | Τι σημαίνει με απλά λόγια |
|---|---|
| Κεντρική τράπεζα | Θεσμός που βρίσκεται στον πυρήνα του νομισματικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος. |
| Εμπορική τράπεζα | Τράπεζα που παρέχει λογαριασμούς, δάνεια και άλλες υπηρεσίες σε ιδιώτες και επιχειρήσεις. |
| Νομισματική πολιτική | Οι ενέργειες της κεντρικής τράπεζας για την επίτευξη των στόχων της μέσω επιτοκίων και άλλων εργαλείων. |
| Επιτόκια πολιτικής | Βασικά επιτόκια που καθορίζει η κεντρική τράπεζα και επηρεάζουν τις ευρύτερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες. |
| Τραπεζικά αποθεματικά | Χρήμα που διατηρούν οι τράπεζες σε λογαριασμούς στην κεντρική τράπεζα. |
| Ρευστότητα | Η δυνατότητα κάλυψης πληρωμών και υποχρεώσεων όταν αυτές γίνονται απαιτητές. |
| Φερεγγυότητα | Η ευρύτερη οικονομική ικανότητα κάλυψης των υποχρεώσεων. |
| Μηχανισμός μετάδοσης | Ο τρόπος με τον οποίο οι αποφάσεις νομισματικής πολιτικής περνούν στα επιτόκια, στη χρηματοδότηση και τελικά στην οικονομία. |
Το σημαντικότερο που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι η κεντρική τράπεζα δεν ελέγχει άμεσα ολόκληρη την οικονομία.
Μπορεί όμως να επηρεάσει σημαντικά τις χρηματοπιστωτικές συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργούν νοικοκυριά, επιχειρήσεις, τράπεζες και επενδυτές.
Και τώρα δημιουργείται ένα ακόμη πιο βασικό ερώτημα.
Μιλάμε συνεχώς για επιτόκια, τραπεζικά αποθεματικά, δάνεια και καταθέσεις.
Αλλά:
Τι είναι πραγματικά το χρήμα;
Από πού προέρχονται τα χρήματα που υπάρχουν στους τραπεζικούς λογαριασμούς;
Και όταν μια τράπεζα δίνει ένα νέο δάνειο, δανείζει απλώς χρήματα που κάποιος άλλος είχε ήδη καταθέσει ή δημιουργείται νέο χρήμα;
Αυτό θα δούμε στο επόμενο μάθημα:
«Τι είναι το χρήμα και πώς δημιουργείται στο σύγχρονο τραπεζικό σύστημα;»
Τι είναι η κεντρική τράπεζα και γιατί επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία;
Στα προηγούμενα μαθήματα έχουμε αναφέρει πολλές φορές την κεντρική τράπεζα.
Είδαμε ότι μπορεί να αυξάνει ή να μειώνει βασικά επιτόκια, ότι παρακολουθεί τον πληθωρισμό και την οικονομική δραστηριότητα και ότι οι αποφάσεις της μπορούν να επηρεάσουν τον δανεισμό, την κατανάλωση, τις επενδύσεις και τις χρηματοπιστωτικές αγορές.
Τώρα ήρθε η στιγμή να καταλάβουμε τι ακριβώς είναι.
Τι είναι μια κεντρική τράπεζα;
Η κεντρική τράπεζα είναι ένας ιδιαίτερος δημόσιος θεσμός που βρίσκεται στον πυρήνα του νομισματικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος μιας χώρας ή μιας νομισματικής ένωσης.
Δεν λειτουργεί όπως μια συνηθισμένη τράπεζα στην οποία πηγαίνουμε για να ανοίξουμε έναν λογαριασμό ή να πάρουμε ένα στεγαστικό δάνειο.
Οι αρμοδιότητές της διαφέρουν ανάλογα με το θεσμικό πλαίσιο, αλλά συνήθως περιλαμβάνουν λειτουργίες όπως:
- άσκηση νομισματικής πολιτικής,
- διατήρηση της σταθερότητας των τιμών ή άλλων στόχων που προβλέπει η εντολή της,
- έκδοση ή διαχείριση του νομίσματος,
- παροχή ρευστότητας στο τραπεζικό σύστημα,
- διαχείριση συναλλαγματικών διαθεσίμων,
- συμμετοχή στη διατήρηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας,
- και, σε ορισμένα συστήματα, εποπτεία τραπεζών.
Δεν έχουν όλες οι κεντρικές τράπεζες ακριβώς τις ίδιες αρμοδιότητες.
Κεντρική τράπεζα και εμπορική τράπεζα: ποια είναι η διαφορά;
Ας ξεχωρίσουμε πρώτα αυτή τη βασική διαφορά.
Μια εμπορική τράπεζα εξυπηρετεί ιδιώτες και επιχειρήσεις.
Μπορεί να προσφέρει:
- τραπεζικούς λογαριασμούς,
- καταθέσεις,
- στεγαστικά δάνεια,
- επιχειρηματικά δάνεια,
- κάρτες,
- μεταφορές χρημάτων,
- άλλες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες.
Η κεντρική τράπεζα, αντίθετα, βρίσκεται ένα επίπεδο πιο πάνω στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Οι εμπορικές τράπεζες μπορούν να διατηρούν λογαριασμούς και αποθεματικά στην κεντρική τράπεζα και να πραγματοποιούν μεταξύ τους διακανονισμούς μέσω του συστήματος της κεντρικής τράπεζας.
Άρα, σε πολύ απλοποιημένη μορφή:
Πολίτες και επιχειρήσεις ↔ Εμπορικές τράπεζες ↔ Κεντρική τράπεζα
Η πραγματική δομή είναι πιο σύνθετη, αλλά αυτή η εικόνα είναι μια καλή αρχή.
Ποια είναι τα βασικά παραδείγματα κεντρικών τραπεζών;
Στην ευρωζώνη υπάρχει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα — ΕΚΤ (ECB).
Η ΕΚΤ βρίσκεται στο κέντρο του Ευρωσυστήματος, στο οποίο συμμετέχουν και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες των χωρών που χρησιμοποιούν το ευρώ.
Στην Ελλάδα υπάρχει η Τράπεζα της Ελλάδος, η οποία αποτελεί μέρος του Ευρωσυστήματος.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει το Federal Reserve System, γνωστό συνήθως ως Fed.
Αργότερα θα εξετάσουμε πιο αναλυτικά την ΕΚΤ και τη Fed, επειδή οι αποφάσεις τους παρακολουθούνται στενά από τις διεθνείς αγορές.
Ποιος είναι ο βασικός στόχος μιας κεντρικής τράπεζας;
Δεν έχουν όλες οι κεντρικές τράπεζες ακριβώς την ίδια εντολή.
Για παράδειγμα, η ΕΚΤ έχει ως πρωταρχικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών.
Η Federal Reserve των ΗΠΑ έχει διαφορετικά διατυπωμένη εντολή, η οποία περιλαμβάνει στόχους σχετικά με τη μέγιστη απασχόληση και τη σταθερότητα των τιμών, μαζί με τον στόχο των μέτριων μακροπρόθεσμων επιτοκίων.
Γι’ αυτό, όταν μελετάμε μια συγκεκριμένη κεντρική τράπεζα, πρέπει να γνωρίζουμε ποια είναι η επίσημη εντολή της.
Γιατί η σταθερότητα των τιμών είναι τόσο σημαντική;
Θυμηθείτε το μάθημα για τον πληθωρισμό.
Αν οι τιμές αυξάνονται πολύ γρήγορα για μεγάλο χρονικό διάστημα, η αγοραστική δύναμη του χρήματος μειώνεται.
Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται περισσότερο να σχεδιάσουν το μέλλον.
Από την άλλη πλευρά, μια επίμονη γενικευμένη πτώση των τιμών μπορεί επίσης να δημιουργήσει προβλήματα, ιδιαίτερα όταν συνδέεται με αδύναμη ζήτηση, χαμηλότερα εισοδήματα και υψηλό πραγματικό βάρος χρέους.
Γι’ αυτό η σταθερότητα των τιμών αποτελεί κεντρικό στοιχείο της νομισματικής πολιτικής.
Πώς χρησιμοποιεί η κεντρική τράπεζα τα επιτόκια;
Έχουμε ήδη μάθει ότι οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να επηρεάζουν τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια μέσω των επιτοκίων πολιτικής και των εργαλείων τους.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η κεντρική τράπεζα καθορίζει απευθείας το επιτόκιο κάθε στεγαστικού, καταναλωτικού ή επιχειρηματικού δανείου.
Η διαδικασία είναι πιο έμμεση.
Ας δούμε τη βασική αλυσίδα:
Κεντρική τράπεζα
↓
Επιτόκια πολιτικής και συνθήκες ρευστότητας
↓
Επιτόκια στη χρηματαγορά και κόστος χρηματοδότησης
↓
Τραπεζικά επιτόκια και ευρύτερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες
↓
Δανεισμός – κατανάλωση – επενδύσεις
↓
Οικονομική δραστηριότητα και πληθωρισμός
Αυτός ο μηχανισμός ονομάζεται γενικότερα μηχανισμός μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής.
Τι συμβαίνει όταν αυξάνονται τα επιτόκια;
Ας υποθέσουμε ότι ο πληθωρισμός βρίσκεται πολύ πάνω από τον στόχο της κεντρικής τράπεζας και υπάρχουν ισχυρές πληθωριστικές πιέσεις.
Η κεντρική τράπεζα μπορεί να αυξήσει τα επιτόκια πολιτικής.
Σταδιακά μπορεί να ακολουθήσουν:
ακριβότερος δανεισμός
↓
μικρότερη ζήτηση για ορισμένα δάνεια
↓
περιορισμός ορισμένων αγορών και επενδύσεων
↓
ασθενέστερη συνολική ζήτηση
↓
μικρότερες πληθωριστικές πιέσεις
Αυτό δεν συμβαίνει αμέσως ούτε με τον ίδιο τρόπο σε κάθε οικονομία.
Η νομισματική πολιτική χρειάζεται χρόνο για να μεταδοθεί.
Τι συμβαίνει όταν μειώνονται τα επιτόκια;
Ας υποθέσουμε τώρα ότι η οικονομία είναι αδύναμη και οι πληθωριστικές συνθήκες επιτρέπουν χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής.
Η κεντρική τράπεζα μπορεί να μειώσει τα επιτόκια.
Σε γενικές γραμμές μπορεί να έχουμε:
χαμηλότερα επιτόκια πολιτικής
↓
ευνοϊκότερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες
↓
φθηνότερη χρηματοδότηση σε μέρος της οικονομίας
↓
μεγαλύτερη κατανάλωση και επενδύσεις
↓
ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας
Η πραγματικότητα, βέβαια, είναι πιο σύνθετη.
Αν οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά φοβούνται πολύ για το μέλλον, μπορεί να μη θέλουν να δανειστούν ακόμη και αν τα επιτόκια είναι χαμηλά.
Άρα η κεντρική τράπεζα μπορεί να επηρεάζει τις συνθήκες χρηματοδότησης, αλλά δεν μπορεί να αναγκάσει κάποιον να δανειστεί ή να επενδύσει.
Τι είναι τα τραπεζικά αποθεματικά;
Οι εμπορικές τράπεζες διατηρούν αποθεματικά στην κεντρική τράπεζα.
Αυτά τα αποθεματικά είναι διαφορετικά από τα χρήματα που βλέπει ένας ιδιώτης στον προσωπικό του τραπεζικό λογαριασμό.
Χρησιμοποιούνται μεταξύ άλλων για διακανονισμούς πληρωμών μεταξύ τραπεζών και για την εκπλήρωση σχετικών απαιτήσεων του συστήματος.
Ας δούμε ένα απλοποιημένο παράδειγμα.
Ένας πελάτης της Τράπεζας Α στέλνει:
1.000 €
σε έναν πελάτη της Τράπεζας Β.
Στον τραπεζικό μηχανισμό δεν αλλάζουν απλώς δύο αριθμοί στους λογαριασμούς των πελατών.
Χρειάζεται επίσης να πραγματοποιηθεί διακανονισμός μεταξύ των δύο τραπεζών.
Τα αποθεματικά στην κεντρική τράπεζα αποτελούν βασικό μέρος αυτού του συστήματος.
Πώς παρέχει ρευστότητα η κεντρική τράπεζα;
Μια ακόμη σημαντική λειτουργία είναι η παροχή ρευστότητας στο τραπεζικό σύστημα.
Αν μια τράπεζα αντιμετωπίζει προσωρινές ανάγκες ρευστότητας και πληροί τους σχετικούς όρους, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αποκτήσει χρηματοδότηση μέσω μηχανισμών της κεντρικής τράπεζας, συνήθως έναντι κατάλληλων εξασφαλίσεων.
Σε περιόδους σοβαρής χρηματοπιστωτικής πίεσης αυτή η λειτουργία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα σημαντική.
Εδώ συναντάμε και την έννοια του:
lender of last resort — δανειστή έσχατης ανάγκης.
Η βασική ιδέα είναι ότι μια κεντρική τράπεζα μπορεί, υπό συγκεκριμένους κανόνες και προϋποθέσεις, να παρέχει ρευστότητα όταν η κανονική χρηματοδότηση της αγοράς έχει διαταραχθεί σοβαρά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε προβληματική τράπεζα διασώζεται αυτόματα.
Ρευστότητα και φερεγγυότητα: ποια είναι η διαφορά;
Ας υποθέσουμε ότι μια τράπεζα έχει περιουσιακά στοιχεία μεγάλης αξίας, αλλά χρειάζεται άμεσα μετρητά για να καλύψει πληρωμές.
Μπορεί να αντιμετωπίζει πρόβλημα ρευστότητας.
Δηλαδή διαθέτει περιουσιακά στοιχεία, αλλά δεν έχει αρκετά άμεσα διαθέσιμα μέσα πληρωμής τη συγκεκριμένη στιγμή.
Αν όμως η συνολική αξία των περιουσιακών στοιχείων της είναι ανεπαρκής σε σχέση με τις υποχρεώσεις της, τότε μπορεί να υπάρχει βαθύτερο πρόβλημα φερεγγυότητας.
Με απλά λόγια:
Ρευστότητα → μπορώ να πληρώσω εγκαίρως;
Φερεγγυότητα → η οικονομική μου θέση επαρκεί συνολικά για τις υποχρεώσεις μου;
Οι δύο έννοιες συνδέονται, αλλά δεν είναι ίδιες.
Είναι η κεντρική τράπεζα ανεξάρτητη από την κυβέρνηση;
Σε πολλές σύγχρονες οικονομίες οι κεντρικές τράπεζες διαθέτουν σημαντικό βαθμό θεσμικής ανεξαρτησίας κατά την άσκηση της νομισματικής πολιτικής.
Ο λόγος είναι ότι οι αποφάσεις για τη νομισματική πολιτική επιδιώκεται να λαμβάνονται με βάση την επίσημη εντολή της κεντρικής τράπεζας και όχι τις βραχυπρόθεσμες πολιτικές ανάγκες μιας κυβέρνησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κεντρική τράπεζα βρίσκεται «έξω από το κράτος» ή ότι λειτουργεί χωρίς κανόνες.
Οι αρμοδιότητες, οι στόχοι και οι μηχανισμοί λογοδοσίας της καθορίζονται από το αντίστοιχο θεσμικό και νομικό πλαίσιο.
Μπορεί η κεντρική τράπεζα απλώς να «τυπώσει χρήμα»;
Στις καθημερινές συζητήσεις ακούμε συχνά:
«Η κεντρική τράπεζα τύπωσε χρήμα.»
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Στη σύγχρονη οικονομία μεγάλο μέρος του χρήματος δεν βρίσκεται σε χαρτονομίσματα.
Υπάρχει ηλεκτρονικά μέσα στο τραπεζικό σύστημα.
Οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να δημιουργούν χρήμα κεντρικής τράπεζας, όπως τραπεζικά αποθεματικά, μέσω των πράξεών τους.
Οι εμπορικές τράπεζες, από την άλλη πλευρά, μπορούν να δημιουργούν τραπεζικές καταθέσεις όταν χορηγούν νέα δάνεια.
Άρα η δημιουργία χρήματος δεν είναι απλώς μια μηχανή που τυπώνει χαρτονομίσματα.
Υπάρχουν διαφορετικές μορφές χρήματος και διαφορετικοί μηχανισμοί δημιουργίας τους.
Αυτό θα το εξετάσουμε αναλυτικά σε ξεχωριστό μάθημα.
Γιατί οι κεντρικές τράπεζες επηρεάζουν τις αγορές;
Οι αποφάσεις των μεγάλων κεντρικών τραπεζών παρακολουθούνται στενά από τις αγορές.
Γιατί;
Επειδή τα επιτόκια και οι προσδοκίες για τη μελλοντική νομισματική πολιτική μπορούν να επηρεάσουν:
- τα κρατικά ομόλογα,
- τις μετοχές,
- τις συναλλαγματικές ισοτιμίες,
- το κόστος δανεισμού,
- τις τιμές πολλών περιουσιακών στοιχείων,
- και, έμμεσα, αγορές υψηλότερου κινδύνου όπως τα κρυπτονομίσματα.
Γι’ αυτό οι επενδυτές δεν κοιτάζουν μόνο:
«Τι έκανε σήμερα η κεντρική τράπεζα;»
Κοιτάζουν επίσης:
«Τι πιστεύουμε ότι θα κάνει στο μέλλον;»
Γιατί οι αγορές μπορεί να αντιδράσουν ακόμη και χωρίς αλλαγή επιτοκίων;
Φανταστείτε ότι όλοι περιμένουν πως η κεντρική τράπεζα θα κρατήσει τα επιτόκια σταθερά.
Η απόφαση ανακοινώνεται:
Τα επιτόκια παραμένουν αμετάβλητα.
Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει λόγος να κινηθούν οι αγορές.
Όμως μαζί με την απόφαση δημοσιεύεται μια ανακοίνωση και ακολουθούν δηλώσεις.
Αν η κεντρική τράπεζα αφήσει να εννοηθεί ότι ο πληθωρισμός παραμένει ανησυχητικός και τα επιτόκια ίσως χρειαστεί να παραμείνουν υψηλά για περισσότερο διάστημα, οι προσδοκίες αλλάζουν.
Και οι αγορές μπορούν να αντιδράσουν αμέσως.
Άρα δεν έχει σημασία μόνο:
η σημερινή απόφαση.
Έχουν σημασία επίσης:
οι προσδοκίες για τις επόμενες αποφάσεις.
Αυτή η ιδέα θα είναι εξαιρετικά σημαντική αργότερα όταν μάθουμε να διαβάζουμε οικονομικές ανακοινώσεις και να καταλαβαίνουμε τις αντιδράσεις των αγορών.
Πρακτικό παράδειγμα: από τον πληθωρισμό στα επιτόκια
Ας ενώσουμε τώρα όσα μάθαμε.
Ο πληθωρισμός βρίσκεται αρκετά πάνω από τον στόχο της κεντρικής τράπεζας.
Η οικονομική δραστηριότητα παραμένει σχετικά ισχυρή.
Η κεντρική τράπεζα φοβάται ότι οι πληθωριστικές πιέσεις θα επιμείνουν.
Αποφασίζει λοιπόν να αυξήσει τα επιτόκια.
Σταδιακά:
ο δανεισμός γίνεται ακριβότερος
↓
ένα νοικοκυριό μπορεί να αναβάλει την αγορά κατοικίας
↓
μια επιχείρηση μπορεί να αναβάλει μια επένδυση
↓
η συνολική ζήτηση αρχίζει να περιορίζεται
↓
οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν μικρότερη πίεση από την πλευρά της ζήτησης
↓
με τον χρόνο οι πληθωριστικές πιέσεις μπορεί να υποχωρήσουν
Αν αργότερα ο πληθωρισμός αποκλιμακωθεί σημαντικά και η οικονομική δραστηριότητα αποδυναμωθεί, η κεντρική τράπεζα μπορεί να εξετάσει χαλάρωση της πολιτικής της.
Έτσι αρχίζουμε να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα:
Πληθωρισμός → Κεντρική τράπεζα → Επιτόκια → Χρηματοπιστωτικές συνθήκες → Κατανάλωση και επενδύσεις → Οικονομική δραστηριότητα → Απασχόληση και τιμές
Δεν είναι μια μηχανική αλυσίδα όπου κάθε βήμα συμβαίνει πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Είναι όμως ένας από τους βασικότερους μηχανισμούς που πρέπει να κατανοήσουμε για να διαβάζουμε σωστά την οικονομία.
Γρήγορη ανακεφαλαίωση
| Έννοια | Τι σημαίνει με απλά λόγια |
|---|---|
| Κεντρική τράπεζα | Θεσμός που βρίσκεται στον πυρήνα του νομισματικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος. |
| Εμπορική τράπεζα | Τράπεζα που παρέχει λογαριασμούς, δάνεια και άλλες υπηρεσίες σε ιδιώτες και επιχειρήσεις. |
| Νομισματική πολιτική | Οι ενέργειες της κεντρικής τράπεζας για την επίτευξη των στόχων της μέσω επιτοκίων και άλλων εργαλείων. |
| Επιτόκια πολιτικής | Βασικά επιτόκια που καθορίζει η κεντρική τράπεζα και επηρεάζουν τις ευρύτερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες. |
| Τραπεζικά αποθεματικά | Χρήμα που διατηρούν οι τράπεζες σε λογαριασμούς στην κεντρική τράπεζα. |
| Ρευστότητα | Η δυνατότητα κάλυψης πληρωμών και υποχρεώσεων όταν αυτές γίνονται απαιτητές. |
| Φερεγγυότητα | Η ευρύτερη οικονομική ικανότητα κάλυψης των υποχρεώσεων. |
| Μηχανισμός μετάδοσης | Ο τρόπος με τον οποίο οι αποφάσεις νομισματικής πολιτικής περνούν στα επιτόκια, στη χρηματοδότηση και τελικά στην οικονομία. |
Το σημαντικότερο που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι η κεντρική τράπεζα δεν ελέγχει άμεσα ολόκληρη την οικονομία.
Μπορεί όμως να επηρεάσει σημαντικά τις χρηματοπιστωτικές συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργούν νοικοκυριά, επιχειρήσεις, τράπεζες και επενδυτές.
Και τώρα δημιουργείται ένα ακόμη πιο βασικό ερώτημα.
Μιλάμε συνεχώς για επιτόκια, τραπεζικά αποθεματικά, δάνεια και καταθέσεις.
Αλλά:
Τι είναι πραγματικά το χρήμα;
Από πού προέρχονται τα χρήματα που υπάρχουν στους τραπεζικούς λογαριασμούς;
Και όταν μια τράπεζα δίνει ένα νέο δάνειο, δανείζει απλώς χρήματα που κάποιος άλλος είχε ήδη καταθέσει ή δημιουργείται νέο χρήμα;
Αυτό θα δούμε στο επόμενο μάθημα:
«Τι είναι το χρήμα και πώς δημιουργείται στο σύγχρονο τραπεζικό σύστημα;»