Τι είναι το ΑΕΠ και τι μας δείχνει για μια οικονομία;
Όταν ακούμε ότι «η οικονομία αναπτύχθηκε κατά 2%» ή ότι «η χώρα μπήκε σε περίοδο οικονομικής επιβράδυνσης», από κάπου πρέπει να προκύπτουν αυτά τα στοιχεία.
Δεν μπορούμε να κρίνουμε την κατάσταση μιας ολόκληρης οικονομίας κοιτάζοντας μόνο αν τα καταστήματα μιας πόλης έχουν δουλειά ή αν μια συγκεκριμένη επιχείρηση αύξησε τις πωλήσεις της.
Χρειαζόμαστε μια πολύ μεγαλύτερη εικόνα.
Ένας από τους σημαντικότερους δείκτες που χρησιμοποιούνται γι’ αυτόν τον σκοπό είναι το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, γνωστό ως ΑΕΠ ή στα αγγλικά GDP — Gross Domestic Product.
Η βασική ιδέα του είναι αρκετά απλή.
Το ΑΕΠ προσπαθεί να μετρήσει τη συνολική αξία των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται μέσα σε μια χώρα σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Ας φανταστούμε για λίγο μια πολύ μικρή χώρα.
Σε αυτή τη χώρα υπάρχουν μόνο ένας φούρνος, ένα συνεργείο αυτοκινήτων και ένα ξενοδοχείο.
Ο φούρνος παράγει και πουλάει ψωμί.
Το συνεργείο παρέχει υπηρεσίες επισκευής αυτοκινήτων.
Το ξενοδοχείο προσφέρει διαμονή στους πελάτες του.
Η αξία αυτής της παραγωγής και των υπηρεσιών αποτελεί μέρος της οικονομικής δραστηριότητας της χώρας.
Στην πραγματική οικονομία, φυσικά, υπάρχουν εκατομμύρια διαφορετικές συναλλαγές.
Παράγονται τρόφιμα, αυτοκίνητα, φάρμακα και μηχανήματα.
Παρέχονται υπηρεσίες από γιατρούς, ξενοδοχεία, μεταφορικές εταιρείες, εστιατόρια, προγραμματιστές και πολλές άλλες επιχειρήσεις και επαγγελματίες.
Το ΑΕΠ προσπαθεί να συγκεντρώσει αυτή την τεράστια οικονομική δραστηριότητα σε ένα συνολικό μέγεθος.
Γιατί λέμε «εγχώριο»;
Η λέξη «εγχώριο» είναι σημαντική.
Το ΑΕΠ ενδιαφέρεται για την παραγωγή που πραγματοποιείται μέσα στα γεωγραφικά όρια μιας χώρας.
Ας υποθέσουμε ότι μια γερμανική εταιρεία διαθέτει εργοστάσιο στην Ελλάδα.
Η παραγωγή που πραγματοποιείται σε αυτό το εργοστάσιο συνεισφέρει στο ελληνικό ΑΕΠ, παρόλο που η εταιρεία μπορεί να ανήκει σε γερμανικούς μετόχους.
Το βασικό ερώτημα για το ΑΕΠ είναι:
Πού πραγματοποιήθηκε η παραγωγή;
Αυτό είναι διαφορετικό από άλλους οικονομικούς δείκτες που εξετάζουν το εισόδημα που συνδέεται με τους κατοίκους ή τους υπηκόους μιας χώρας.
Γιατί μετράμε τα τελικά προϊόντα;
Εδώ χρειάζεται λίγη προσοχή για να μην υπολογίζουμε την ίδια αξία δύο και τρεις φορές.
Ας χρησιμοποιήσουμε ένα καρβέλι ψωμί.
Ένας αγρότης παράγει σιτάρι και το πουλάει σε έναν μύλο.
Ο μύλος μετατρέπει το σιτάρι σε αλεύρι και το πουλάει στον φούρνο.
Ο φούρνος χρησιμοποιεί το αλεύρι για να φτιάξει ψωμί και το πουλάει στον καταναλωτή.
Αν προσθέταμε χωρίς προσαρμογή την πλήρη αξία του σιταριού, του αλευριού και του ψωμιού, θα μετρούσαμε μέρος της ίδιας παραγωγής περισσότερες από μία φορές.
Γι’ αυτό στον υπολογισμό του ΑΕΠ χρησιμοποιούμε τα τελικά αγαθά και υπηρεσίες ή, με έναν άλλο τρόπο υπολογισμού, την προστιθέμενη αξία που δημιουργείται σε κάθε στάδιο παραγωγής.
Έτσι αποφεύγουμε τη διπλή καταμέτρηση.
Τι δεν περιλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο;
Δεν αποτελεί κάθε συναλλαγή νέα παραγωγή.
Αν αγοράσουμε ένα καινούργιο αυτοκίνητο που παράχθηκε φέτος, έχουμε ένα νέο προϊόν.
Αν όμως αγοράσουμε από έναν ιδιώτη ένα μεταχειρισμένο αυτοκίνητο που κατασκευάστηκε πριν από πέντε χρόνια, το ίδιο το αυτοκίνητο δεν προστίθεται ξανά στο σημερινό ΑΕΠ.
Η παραγωγή του είχε ήδη καταγραφεί όταν κατασκευάστηκε.
Αν όμως υπάρχει κάποια νέα υπηρεσία γύρω από τη συναλλαγή, όπως η προμήθεια ενός επαγγελματία μεσάζοντα, αυτή η νέα υπηρεσία μπορεί να αποτελεί μέρος της σημερινής οικονομικής δραστηριότητας.
Πώς μπορούμε να υπολογίσουμε το ΑΕΠ;
Υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι υπολογισμού του ΑΕΠ, οι οποίοι θεωρητικά πρέπει να οδηγούν στην ίδια συνολική εικόνα.
Ένας από τους πιο γνωστούς είναι να κοιτάξουμε τις συνολικές δαπάνες στην οικονομία.
Συχνά θα συναντήσουμε τον τύπο:
ΑΕΠ = Κατανάλωση + Επενδύσεις + Κρατικές δαπάνες + Εξαγωγές − Εισαγωγές
Ας δούμε τι σημαίνει αυτό χωρίς να το κάνουμε περίπλοκο.
Κατανάλωση
Η κατανάλωση αφορά τις δαπάνες των νοικοκυριών για αγαθά και υπηρεσίες.
Όταν κάποιος αγοράζει τρόφιμα, πληρώνει για μια υπηρεσία ή πηγαίνει σε ένα εστιατόριο, δημιουργείται οικονομική δραστηριότητα.
Η ιδιωτική κατανάλωση αποτελεί συνήθως σημαντικό μέρος μιας οικονομίας.
Επενδύσεις
Εδώ η λέξη «επένδυση» δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιος αγόρασε μια μετοχή.
Στο ΑΕΠ αφορά, μεταξύ άλλων, επενδύσεις σε παραγωγικό κεφάλαιο.
Μια επιχείρηση μπορεί να αγοράσει νέο εξοπλισμό.
Μπορεί να κατασκευάσει ένα εργοστάσιο.
Μπορεί να επεκτείνει τις εγκαταστάσεις της.
Η κατασκευή νέων κατοικιών περιλαμβάνεται επίσης στις επενδύσεις του ΑΕΠ.
Αυτές οι δραστηριότητες δημιουργούν νέα παραγωγή μέσα στην οικονομία.
Κρατικές δαπάνες
Το κράτος επίσης αγοράζει αγαθά και υπηρεσίες και πραγματοποιεί επενδύσεις.
Μπορεί για παράδειγμα να κατασκευάσει έναν δρόμο, να αγοράσει εξοπλισμό για ένα νοσοκομείο ή να πληρώνει εργαζομένους για την παροχή δημόσιων υπηρεσιών.
Αυτές οι δαπάνες μπορούν να αποτελούν μέρος του ΑΕΠ.
Χρειάζεται όμως μια διάκριση.
Δεν μετράμε κάθε πληρωμή του κράτους ως νέα παραγωγή.
Για παράδειγμα, μια μεταβίβαση χρημάτων προς ένα νοικοκυριό δεν αποτελεί από μόνη της παραγωγή ενός νέου αγαθού ή μιας υπηρεσίας.
Εξαγωγές και εισαγωγές
Ας υποθέσουμε ότι μια ελληνική επιχείρηση παράγει ένα προϊόν στην Ελλάδα και το πουλάει στη Γαλλία.
Το προϊόν παράχθηκε στην Ελλάδα.
Άρα η αξία του πρέπει να υπολογιστεί στο ελληνικό ΑΕΠ.
Γι’ αυτό προσθέτουμε τις εξαγωγές.
Τώρα ας υποθέσουμε ότι ένας Έλληνας καταναλωτής αγοράζει ένα προϊόν που κατασκευάστηκε στην Ιαπωνία.
Η αγορά μπορεί να εμφανιστεί στην κατανάλωση, αλλά το προϊόν δεν παράχθηκε στην Ελλάδα.
Γι’ αυτό οι εισαγωγές αφαιρούνται στον συγκεκριμένο τρόπο υπολογισμού, ώστε να μη μετρηθεί ξένη παραγωγή ως ελληνική παραγωγή.
Τι σημαίνει όταν αυξάνεται το ΑΕΠ;
Αν το πραγματικό ΑΕΠ μιας χώρας αυξάνεται, αυτό γενικά σημαίνει ότι η οικονομία παράγει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από πριν.
Αυτό το ονομάζουμε οικονομική ανάπτυξη.
Μια αναπτυσσόμενη οικονομία μπορεί να συνοδεύεται από περισσότερες επενδύσεις, μεγαλύτερη κατανάλωση και περισσότερες θέσεις εργασίας.
Όμως δεν πρέπει να κάνουμε το λάθος να θεωρούμε ότι η αύξηση του ΑΕΠ σημαίνει αυτόματα ότι όλοι οι πολίτες έγιναν πλουσιότεροι.
Το ΑΕΠ δεν μας λέει πώς μοιράζεται το εισόδημα
Φανταστείτε ότι μια οικονομία αναπτύσσεται πολύ γρήγορα.
Το ΑΕΠ αυξάνεται.
Ταυτόχρονα όμως το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης του εισοδήματος μπορεί να συγκεντρώνεται σε ένα μικρό μέρος του πληθυσμού.
Ο μέσος πολίτης μπορεί να μη νιώθει την ίδια βελτίωση στην καθημερινότητά του.
Το ΑΕΠ μάς δείχνει το μέγεθος της οικονομικής δραστηριότητας.
Δεν μας λέει από μόνο του πώς κατανέμεται το εισόδημα ή ο πλούτος.
Γι’ αυτό χρειάζονται και άλλοι δείκτες για να έχουμε πληρέστερη εικόνα.
Τι είναι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ;
Ένας τρόπος να κάνουμε μια πρώτη προσαρμογή είναι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ.
Με πολύ απλά λόγια, παίρνουμε το ΑΕΠ μιας χώρας και το διαιρούμε με τον πληθυσμό της.
Αν δύο χώρες έχουν το ίδιο συνολικό ΑΕΠ αλλά η μία έχει πολύ μικρότερο πληθυσμό, η εικόνα για την οικονομική παραγωγή ανά κάτοικο είναι διαφορετική.
Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι χρήσιμο για συγκρίσεις, αλλά ούτε αυτό μας λέει πώς πραγματικά μοιράζεται το εισόδημα μεταξύ των πολιτών.
Είναι ένας μέσος όρος.
Ονομαστικό και πραγματικό ΑΕΠ
Αυτή είναι μία πολύ σημαντική διαφορά.
Ας υποθέσουμε ότι μια χώρα παράγει ακριβώς την ίδια ποσότητα προϊόντων με πέρυσι.
Οι τιμές όμως έχουν αυξηθεί κατά 10%.
Αν μετρήσουμε απλώς την αξία της παραγωγής με τις σημερινές τιμές, το ΑΕΠ μπορεί να φαίνεται μεγαλύτερο.
Παρήχθησαν όμως πραγματικά περισσότερα πράγματα;
Όχι απαραίτητα.
Μπορεί απλώς να αυξήθηκαν οι τιμές.
Γι’ αυτό υπάρχει διάκριση μεταξύ ονομαστικού ΑΕΠ και πραγματικού ΑΕΠ.
Το ονομαστικό ΑΕΠ υπολογίζεται με τις τρέχουσες τιμές.
Το πραγματικό ΑΕΠ προσαρμόζεται ώστε να απομονώνεται όσο γίνεται η επίδραση των μεταβολών των τιμών.
Έτσι μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα αν αυξήθηκε πραγματικά η ποσότητα των αγαθών και υπηρεσιών που παράγει η οικονομία.
Ένα απλό παράδειγμα
Φανταστείτε μια υποθετική οικονομία που παράγει μόνο 100 προϊόντα.
Κάθε προϊόν κοστίζει 10 ευρώ.
Η συνολική αξία της παραγωγής είναι:
100 × 10 = 1.000 ευρώ.
Την επόμενη χρονιά παράγονται πάλι 100 προϊόντα, αλλά η τιμή τους αυξάνεται στα 12 ευρώ.
Η συνολική αξία γίνεται:
100 × 12 = 1.200 ευρώ.
Το ονομαστικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 20%.
Όμως η πραγματική ποσότητα παραγωγής δεν αυξήθηκε καθόλου.
Παράγονται ακόμη 100 προϊόντα.
Αυτός είναι ο λόγος που όταν ακούμε για οικονομική ανάπτυξη έχει σημασία να γνωρίζουμε αν μιλάμε για πραγματική ή απλώς ονομαστική μεταβολή.
Μπορεί μια χώρα να έχει μεγάλο ΑΕΠ και προβλήματα;
Φυσικά.
Το ΑΕΠ είναι πολύ χρήσιμο, αλλά δεν είναι ένας δείκτης που περιγράφει τα πάντα.
Μια χώρα μπορεί να έχει μεγάλο ή αυξανόμενο ΑΕΠ και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει υψηλή ανεργία σε συγκεκριμένες ομάδες, μεγάλη οικονομική ανισότητα, υψηλό κόστος ζωής ή άλλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα.
Το ΑΕΠ επίσης δεν αποτυπώνει εύκολα πράγματα όπως η ποιότητα ζωής, ο ελεύθερος χρόνος ή η περιβαλλοντική επιβάρυνση.
Γι’ αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε το ΑΕΠ σαν να είναι ένας «βαθμός» που μας λέει αν μια χώρα τα πηγαίνει καλά σε όλα.
Είναι ένα σημαντικό εργαλείο για να καταλάβουμε την οικονομική παραγωγή.
Τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο.
Τι συμβαίνει όταν το πραγματικό ΑΕΠ μειώνεται;
Όταν η οικονομική δραστηριότητα μειώνεται, οι επιχειρήσεις μπορεί να βλέπουν λιγότερες πωλήσεις.
Κάποιες μπορεί να περιορίσουν τις επενδύσεις τους.
Άλλες μπορεί να μειώσουν τις προσλήψεις.
Σε πιο δύσκολες περιόδους μπορεί να αρχίσουν και απολύσεις.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται ένας ακόμη πολύ σημαντικός οικονομικός δείκτης:
η ανεργία.
Το ΑΕΠ μάς βοηθά να δούμε πόσο παράγει μια οικονομία.
Η ανεργία μάς βοηθά να δούμε μια άλλη πλευρά της ίδιας εικόνας: τι συμβαίνει στους ανθρώπους που θέλουν να εργαστούν και στην ίδια την αγορά εργασίας.
Αυτό θα είναι το επόμενο μάθημά μας.
Τι σημαίνει όταν αυξάνεται το ΑΕΠ;
Όταν αυξάνεται το πραγματικό ΑΕΠ μιας χώρας, σημαίνει ότι η οικονομία παράγει συνολικά περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες σε σχέση με πριν.
Αυτό ονομάζεται πιο σωστά οικονομική μεγέθυνση.
Εδώ χρειάζεται να ξεχωρίσουμε δύο έννοιες που συχνά χρησιμοποιούνται σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα: την οικονομική μεγέθυνση και την οικονομική ανάπτυξη.
Η οικονομική μεγέθυνση αφορά κυρίως την αύξηση της παραγωγής μιας οικονομίας και συνήθως τη μετράμε μέσα από τη μεταβολή του πραγματικού ΑΕΠ.
Η οικονομική ανάπτυξη είναι μια ευρύτερη έννοια.
Δεν εξετάζει μόνο αν μια οικονομία παράγει περισσότερο, αλλά και αν αυτή η οικονομική πρόοδος συνοδεύεται από γενικότερες βελτιώσεις, όπως καλύτερο βιοτικό επίπεδο, περισσότερες οικονομικές ευκαιρίες, καλύτερες υποδομές, εκπαίδευση, υγεία και γενικότερα βελτίωση των συνθηκών ζωής.
Με πολύ απλά λόγια:
Μεγέθυνση = η οικονομία παράγει περισσότερο.
Ανάπτυξη = η οικονομία και οι συνθήκες ζωής βελτιώνονται με μια ευρύτερη έννοια.
Για παράδειγμα, μια χώρα μπορεί να παρουσιάσει μεγάλη αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ επειδή αυξήθηκε σημαντικά η παραγωγή ενός συγκεκριμένου φυσικού πόρου.
Αυτό δείχνει οικονομική μεγέθυνση.
Δεν σημαίνει όμως απαραίτητα ότι βελτιώθηκε στον ίδιο βαθμό η καθημερινότητα ολόκληρου του πληθυσμού.
Γι’ αυτό η αύξηση του ΑΕΠ είναι σημαντική πληροφορία, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να μας δείξει αν υπάρχει συνολική οικονομική ανάπτυξη.
Το ΑΕΠ δεν μας λέει πώς μοιράζεται το εισόδημα
Φανταστείτε ότι μια οικονομία μεγεθύνεται πολύ γρήγορα.
Το πραγματικό ΑΕΠ αυξάνεται.
Ταυτόχρονα όμως το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης του εισοδήματος μπορεί να συγκεντρώνεται σε ένα μικρό μέρος του πληθυσμού.
Ο μέσος πολίτης μπορεί να μη νιώθει την ίδια βελτίωση στην καθημερινότητά του.
Το ΑΕΠ μάς δείχνει κυρίως το μέγεθος και τη μεταβολή της οικονομικής παραγωγής.
Δεν μας λέει από μόνο του πώς κατανέμεται το εισόδημα ή ο πλούτος, ούτε αν έχει βελτιωθεί συνολικά η ποιότητα ζωής.
Γι’ αυτό χρειάζονται και άλλοι δείκτες για να έχουμε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα.