Τι είναι η ανεργία και τι μας δείχνει για την οικονομία;

Όταν θέλουμε να καταλάβουμε σε τι κατάσταση βρίσκεται μια οικονομία, το ΑΕΠ μάς δίνει ένα σημαντικό κομμάτι της εικόνας.

Δεν είναι όμως αρκετό.

Μια οικονομία αποτελείται πάνω απ’ όλα από ανθρώπους. Αν λοιπόν θέλουμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει πραγματικά στην αγορά εργασίας, πρέπει να εξετάσουμε πόσοι άνθρωποι εργάζονται, πόσοι αναζητούν εργασία και πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να βρει κάποιος δουλειά.

Εδώ συναντάμε έναν από τους γνωστότερους οικονομικούς δείκτες:

το ποσοστό ανεργίας.

Ποιος θεωρείται άνεργος;

Στην καθημερινή συζήτηση μπορεί να πούμε ότι άνεργος είναι απλώς κάποιος που δεν έχει δουλειά.

Στην οικονομική στατιστική όμως ο ορισμός είναι πιο συγκεκριμένος.

Σε γενικές γραμμές, άνεργος θεωρείται κάποιος που δεν εργάζεται, είναι διαθέσιμος να εργαστεί και αναζητά ενεργά εργασία, σύμφωνα με τα συγκεκριμένα κριτήρια που χρησιμοποιεί κάθε επίσημη στατιστική μέτρηση.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Ένας άνθρωπος που δεν εργάζεται δεν θεωρείται απαραίτητα άνεργος για τον υπολογισμό του ποσοστού ανεργίας.

Για παράδειγμα, κάποιος που έχει επιλέξει να μη δουλεύει και δεν αναζητά εργασία μπορεί να βρίσκεται εκτός εργατικού δυναμικού.

Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει με έναν συνταξιούχο ή με άλλες κατηγορίες ανθρώπων που δεν συμμετέχουν στην αγορά εργασίας.

Τι είναι το εργατικό δυναμικό;

Για να καταλάβουμε το ποσοστό ανεργίας πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε τι σημαίνει εργατικό δυναμικό.

Με απλά λόγια, το εργατικό δυναμικό αποτελείται από:

τους ανθρώπους που εργάζονται + τους ανέργους που αναζητούν εργασία.

Ας χρησιμοποιήσουμε ένα πολύ απλό παράδειγμα.

Σε μια υποθετική οικονομία υπάρχουν 1.000 άνθρωποι.

Από αυτούς, οι 600 εργάζονται.

Άλλοι 100 δεν εργάζονται αλλά αναζητούν ενεργά δουλειά.

Οι υπόλοιποι 300 βρίσκονται εκτός εργατικού δυναμικού για διάφορους λόγους.

Το εργατικό δυναμικό δεν είναι 1.000 άτομα.

Είναι:

600 εργαζόμενοι + 100 άνεργοι = 700 άτομα.

Το ποσοστό ανεργίας υπολογίζεται πάνω σε αυτά τα 700 άτομα.

Άρα:

100 ÷ 700 × 100 = περίπου 14,3%.

Αυτό είναι σημαντικό γιατί πολλές φορές γίνεται το λάθος να θεωρούμε ότι το ποσοστό ανεργίας υπολογίζεται πάνω σε ολόκληρο τον πληθυσμό.

Δεν υπολογίζεται έτσι.

Γιατί μπορεί να μειωθεί η ανεργία χωρίς να δημιουργηθούν πολλές νέες θέσεις εργασίας;

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία.

Ας υποθέσουμε ότι πολλοί άνεργοι προσπαθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα να βρουν δουλειά αλλά δεν τα καταφέρνουν.

Κάποιοι απογοητεύονται και σταματούν να αναζητούν ενεργά εργασία.

Ανάλογα με τα κριτήρια της στατιστικής μέτρησης, αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να πάψουν να υπολογίζονται ως άνεργοι και να θεωρούνται εκτός εργατικού δυναμικού.

Έτσι το επίσημο ποσοστό ανεργίας μπορεί να μειωθεί χωρίς να σημαίνει απαραίτητα ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι βρήκαν δουλειά.

Γι’ αυτό ένας οικονομικός δείκτης δεν πρέπει να εξετάζεται απομονωμένος.

Χρειάζεται να βλέπουμε και τι συμβαίνει με την απασχόληση και τη συμμετοχή του πληθυσμού στην αγορά εργασίας.

Τι είναι το ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό;

Ένας ακόμη χρήσιμος δείκτης είναι το ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό.

Μας βοηθά να καταλάβουμε τι ποσοστό του πληθυσμού που εξετάζει η συγκεκριμένη στατιστική μέτρηση συμμετέχει ενεργά στην αγορά εργασίας, είτε επειδή εργάζεται είτε επειδή αναζητά εργασία.

Αν το ποσοστό ανεργίας μειώνεται αλλά ταυτόχρονα μειώνεται σημαντικά και η συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό, χρειάζεται να εξετάσουμε πιο προσεκτικά τι πραγματικά συμβαίνει.

Από την άλλη πλευρά, αν αυξάνεται η απασχόληση και περισσότεροι άνθρωποι μπαίνουν στην αγορά εργασίας, έχουμε διαφορετική εικόνα.

Γιατί αυξάνεται η ανεργία;

Υπάρχουν πολλοί λόγοι.

Ένας από τους πιο συνηθισμένους είναι η οικονομική επιβράδυνση.

Ας φανταστούμε ότι οι καταναλωτές αρχίζουν να ξοδεύουν λιγότερα.

Οι επιχειρήσεις βλέπουν τις πωλήσεις τους να μειώνονται.

Μια επιχείρηση που σχεδίαζε να προσλάβει δέκα νέους εργαζομένους μπορεί να ακυρώσει τις προσλήψεις.

Αν η κατάσταση χειροτερέψει, μπορεί να χρειαστεί να μειώσει και το υπάρχον προσωπικό της.

Αν αυτό συμβαίνει ταυτόχρονα σε πολλές επιχειρήσεις, η ανεργία μπορεί να αυξηθεί.

Γι’ αυτό η αγορά εργασίας συνδέεται στενά με την οικονομική δραστηριότητα.

Κυκλική ανεργία

Η ανεργία που σχετίζεται με τις διακυμάνσεις της οικονομικής δραστηριότητας ονομάζεται συχνά κυκλική ανεργία.

Όταν η οικονομία βρίσκεται σε δύσκολη περίοδο, η ζήτηση μπορεί να μειωθεί, οι επιχειρήσεις να περιορίσουν την παραγωγή και να χρειάζονται λιγότερους εργαζομένους.

Όταν η οικονομία ανακάμπτει, οι επιχειρήσεις μπορεί να αρχίσουν ξανά να επενδύουν και να προσλαμβάνουν.

Έτσι η κυκλική ανεργία συνδέεται με τον οικονομικό κύκλο.

Διαρθρωτική ανεργία

Υπάρχει όμως και διαφορετικού τύπου ανεργία.

Φανταστείτε ότι μια ολόκληρη βιομηχανία αλλάζει εξαιτίας μιας νέας τεχνολογίας.

Ορισμένα επαγγέλματα περιορίζονται, ενώ δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας που απαιτούν διαφορετικές δεξιότητες.

Μπορεί λοιπόν να υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις εργασίας και ταυτόχρονα άνεργοι που δεν διαθέτουν τις γνώσεις ή τις δεξιότητες που απαιτούνται για αυτές τις θέσεις.

Αυτό είναι ένα παράδειγμα διαρθρωτικής ανεργίας.

Δεν προκύπτει απαραίτητα επειδή ολόκληρη η οικονομία βρίσκεται σε κρίση.

Μπορεί να προκύπτει επειδή αλλάζει η ίδια η δομή της οικονομίας.

Ανεργία τριβής

Υπάρχει επίσης η ανεργία τριβής.

Ας πούμε ότι κάποιος αφήνει τη δουλειά του επειδή θέλει να βρει μια καλύτερη θέση.

Μπορεί να χρειαστεί δύο μήνες μέχρι να βρει την επόμενη εργασία του.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου βρίσκεται μεταξύ δύο θέσεων εργασίας.

Αυτό είναι φυσιολογικό σε μια οικονομία όπου άνθρωποι αλλάζουν δουλειές, μετακομίζουν ή αναζητούν καλύτερες ευκαιρίες.

Γι’ αυτό ένα ποσοστό ανεργίας μηδέν δεν είναι απαραίτητα ούτε συνηθισμένο ούτε ρεαλιστικό σε μια μεγάλη σύγχρονη οικονομία.

Εποχική ανεργία

Σε ορισμένες οικονομίες υπάρχει και έντονη εποχικότητα.

Η Ελλάδα είναι ένα εύκολο παράδειγμα λόγω του τουρισμού.

Ένα ξενοδοχείο σε τουριστική περιοχή μπορεί να χρειάζεται πολύ περισσότερο προσωπικό κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και πολύ λιγότερο τον χειμώνα.

Αντίστοιχες εποχικές μεταβολές υπάρχουν στη γεωργία και σε άλλους κλάδους.

Γι’ αυτό τα επίσημα οικονομικά στοιχεία συχνά παρουσιάζονται και εποχικά προσαρμοσμένα, ώστε να μπορούμε να ξεχωρίσουμε καλύτερα τις πραγματικές αλλαγές από τις συνηθισμένες εποχικές διακυμάνσεις.

Τι συμβαίνει όταν η αγορά εργασίας είναι πολύ ισχυρή;

Ας δούμε τώρα την αντίθετη κατάσταση.

Οι επιχειρήσεις αναπτύσσουν τη δραστηριότητά τους και αναζητούν εργαζομένους.

Οι διαθέσιμοι εργαζόμενοι με τις κατάλληλες δεξιότητες είναι λίγοι.

Μια επιχείρηση μπορεί να χρειαστεί να προσφέρει υψηλότερο μισθό για να προσελκύσει κάποιον.

Μια άλλη επιχείρηση μπορεί να αυξήσει τον μισθό των υπαρχόντων εργαζομένων της για να μη φύγουν προς έναν ανταγωνιστή.

Έτσι μια πολύ ισχυρή αγορά εργασίας μπορεί να δημιουργήσει ανοδικές πιέσεις στους μισθούς.

Αυτό είναι θετικό για τους εργαζομένους που βλέπουν το εισόδημά τους να αυξάνεται.

Οι οικονομολόγοι όμως εξετάζουν παράλληλα αν οι αυξήσεις μισθών συνοδεύονται από αύξηση της παραγωγικότητας και πώς επηρεάζουν το κόστος των επιχειρήσεων και τον πληθωρισμό.

Δεν υπάρχει ένας απλός κανόνας ότι «χαμηλή ανεργία σημαίνει υψηλός πληθωρισμός».

Η σχέση είναι πιο σύνθετη και μπορεί να αλλάζει ανάλογα με τις συνθήκες της οικονομίας.

Γιατί οι κεντρικές τράπεζες παρακολουθούν την αγορά εργασίας;

Τώρα μπορούμε να ενώσουμε αρκετά από όσα έχουμε μάθει μέχρι εδώ.

Οι κεντρικές τράπεζες παρακολουθούν τον πληθωρισμό.

Παρακολουθούν όμως και την οικονομική δραστηριότητα και την αγορά εργασίας, ανάλογα και με την εντολή που έχει κάθε κεντρική τράπεζα.

Μια πολύ ισχυρή αγορά εργασίας μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι η ζήτηση στην οικονομία παραμένει ισχυρή.

Μια απότομη αύξηση της ανεργίας, αντίθετα, μπορεί να αποτελεί ένδειξη σημαντικής οικονομικής επιβράδυνσης.

Γι’ αυτό οικονομικά στοιχεία που αφορούν τις θέσεις εργασίας, τους μισθούς και την ανεργία μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές αντιδράσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές.

Χαμηλή ανεργία δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν καλή δουλειά

Το ποσοστό ανεργίας έχει και περιορισμούς.

Δεν μας λέει αν ένας εργαζόμενος είναι ικανοποιημένος από τη δουλειά του.

Δεν μας λέει αν εργάζεται όσες ώρες θα ήθελε.

Δεν μας λέει αν ο μισθός του είναι αρκετός για το κόστος ζωής.

Δεν μας λέει αν κάποιος εργάζεται σε μια θέση πολύ διαφορετική από τις δεξιότητες και τις δυνατότητές του επειδή δεν κατάφερε να βρει κάτι άλλο.

Γι’ αυτό, για μια ολοκληρωμένη εικόνα της αγοράς εργασίας, εξετάζουμε περισσότερους από έναν δείκτες.

Η ανεργία είναι μέρος μιας μεγαλύτερης εικόνας

Μέχρι τώρα έχουμε αρχίσει να βλέπουμε πώς συνδέονται διαφορετικά κομμάτια της οικονομίας.

Οι τιμές μπορούν να αυξηθούν και να δημιουργηθεί πληθωρισμός.

Οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να αλλάξουν τα επιτόκια.

Τα επιτόκια μπορούν να επηρεάσουν την κατανάλωση και τις επενδύσεις.

Οι αλλαγές στην κατανάλωση και στις επενδύσεις μπορούν να επηρεάσουν την παραγωγή.

Και οι αλλαγές στην παραγωγή μπορούν να επηρεάσουν την ανάγκη των επιχειρήσεων για εργαζομένους.

Δεν πρόκειται για έναν μηχανισμό που λειτουργεί πάντα με τον ίδιο τρόπο ή με απόλυτη ακρίβεια.

Αλλά αρχίζουμε πλέον να βλέπουμε ότι τα διαφορετικά οικονομικά μεγέθη δεν λειτουργούν απομονωμένα.

Συνδέονται μεταξύ τους.

Και αυτό μας οδηγεί φυσικά στο επόμενο ερώτημα:

Γιατί μια οικονομία περνά περιόδους ισχυρής δραστηριότητας και μετά επιβραδύνεται; Τι είναι η ύφεση και τι σημαίνει πραγματικά οικονομική ανάκαμψη;

Αυτό θα δούμε στο επόμενο μάθημα.

Μια γρήγορη ανακεφαλαίωση

Έννοια	Τι σημαίνει με απλά λόγια
Άνεργος	Κάποιος που δεν εργάζεται, είναι διαθέσιμος για εργασία και αναζητά ενεργά δουλειά, σύμφωνα με τα κριτήρια της επίσημης μέτρησης.
Εργατικό δυναμικό	Οι άνθρωποι που εργάζονται μαζί με τους ανέργους που αναζητούν εργασία.
Ποσοστό ανεργίας	Το ποσοστό των ανέργων σε σχέση με το συνολικό εργατικό δυναμικό.
Ποσοστό συμμετοχής	Μας δείχνει πόσο μέρος του πληθυσμού που εξετάζεται συμμετέχει ενεργά στην αγορά εργασίας.
Κυκλική ανεργία	Ανεργία που συνδέεται με την επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας.
Διαρθρωτική ανεργία	Εμφανίζεται όταν οι διαθέσιμες θέσεις εργασίας και οι δεξιότητες των εργαζομένων δεν ταιριάζουν εύκολα μεταξύ τους.
Ανεργία τριβής	Η προσωρινή ανεργία που μπορεί να υπάρχει όταν κάποιος βρίσκεται στη διαδικασία αλλαγής ή αναζήτησης εργασίας.
Εποχική ανεργία	Ανεργία που επηρεάζεται από την εποχή και τη φύση συγκεκριμένων κλάδων, όπως ο τουρισμός.

Το σημαντικότερο που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι το ποσοστό ανεργίας από μόνο του δεν μας λέει ολόκληρη την ιστορία.

Για να καταλάβουμε πραγματικά τι συμβαίνει στην αγορά εργασίας, χρειάζεται να το εξετάζουμε μαζί με την απασχόληση, τη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό, τους μισθούς και άλλα στοιχεία της οικονομίας.

Ας ενώσουμε όσα μάθαμε μέχρι εδώ

Έχουμε πλέον δει ότι η λέξη «ανεργία» κρύβει περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Δεν αρκεί να γνωρίζουμε μόνο πόσοι άνθρωποι δεν εργάζονται. Χρειάζεται να ξέρουμε ποιοι θεωρούνται άνεργοι, ποιοι συμμετέχουν στο εργατικό δυναμικό και, κυρίως, γιατί υπάρχει ανεργία.

Πριν συνδέσουμε την αγορά εργασίας με την υπόλοιπη οικονομία, ας συγκεντρώσουμε τις βασικές έννοιες του μαθήματος σε μία εικόνα:

Έννοια	Τι σημαίνει με απλά λόγια
Άνεργος	Κάποιος που δεν εργάζεται, είναι διαθέσιμος για εργασία και αναζητά ενεργά δουλειά, σύμφωνα με τα κριτήρια της επίσημης μέτρησης.
Εργατικό δυναμικό	Οι άνθρωποι που εργάζονται μαζί με τους ανέργους που αναζητούν εργασία.
Ποσοστό ανεργίας	Το ποσοστό των ανέργων σε σχέση με το συνολικό εργατικό δυναμικό.
Ποσοστό συμμετοχής	Μας δείχνει πόσο μέρος του πληθυσμού που εξετάζεται συμμετέχει ενεργά στην αγορά εργασίας.
Κυκλική ανεργία	Ανεργία που συνδέεται με τις μεταβολές της οικονομικής δραστηριότητας.
Διαρθρωτική ανεργία	Εμφανίζεται όταν οι διαθέσιμες θέσεις εργασίας και οι δεξιότητες των εργαζομένων δεν ταιριάζουν εύκολα μεταξύ τους.
Ανεργία τριβής	Η προσωρινή ανεργία που μπορεί να υπάρχει όταν κάποιος βρίσκεται στη διαδικασία αλλαγής ή αναζήτησης εργασίας.
Εποχική ανεργία	Ανεργία που επηρεάζεται από την εποχή και τη φύση συγκεκριμένων κλάδων, όπως ο τουρισμός.

Ο πίνακας αυτός μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί δεν πρέπει να κοιτάμε έναν αριθμό ανεργίας και να βγάζουμε αμέσως συμπέρασμα για ολόκληρη την οικονομία.

Για παράδειγμα, μια μείωση του ποσοστού ανεργίας μπορεί να είναι αποτέλεσμα περισσότερων προσλήψεων, κάτι που δείχνει ενίσχυση της απασχόλησης. Μπορεί όμως σε ορισμένες περιπτώσεις να επηρεάζεται και από ανθρώπους που σταμάτησαν να αναζητούν ενεργά εργασία και βγήκαν από το εργατικό δυναμικό.

Γι’ αυτό κοιτάζουμε τα στοιχεία μαζί.

Ανεργία, απασχόληση, συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό και μισθοί αποτελούν διαφορετικά κομμάτια της ίδιας εικόνας.

Και όταν τα συνδυάσουμε με όσα μάθαμε στα προηγούμενα μαθήματα —ΑΕΠ, πληθωρισμό και επιτόκια— αρχίζουμε να βλέπουμε κάτι ακόμη μεγαλύτερο.

Μια οικονομία δεν κινείται πάντα με τον ίδιο ρυθμό.

Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες οι επιχειρήσεις αυξάνουν την παραγωγή, πραγματοποιούνται περισσότερες επενδύσεις και δημιουργούνται θέσεις εργασίας. Υπάρχουν όμως και περίοδοι κατά τις οποίες η δραστηριότητα επιβραδύνεται, οι επιχειρήσεις γίνονται πιο προσεκτικές και η ανεργία μπορεί να αυξηθεί.

Αυτές οι μεταβολές μάς οδηγούν στην επόμενη μεγάλη έννοια που πρέπει να γνωρίζουμε:

τον οικονομικό κύκλο, την ύφεση και την οικονομική ανάκαμψη.